سقوط تتر؛ مسئولیت صرافی‌ها از کجا شروع می‌شود؟

به گزارش خبرنگار پايگاه خبري سروش امنيت به نقل از پيوست ،شامگاه سه‌شنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، قیمت تتر در بعضی بازارهای معاملاتی ایران از محدوده ۲۵۸ تا ۲۶۰ هزار تومان به نزدیکی ۲۰۰ هزار تومان رسید و بخش عمده افت خود را در مدتی کوتاه پس گرفت. این ارقام، قیمت یکسانی برای تمام صرافی‌ها نیستند؛ دامنه سقوط در بازارهای مختلف تفاوت داشت. اما برای کسانی که موقعیت تعهدی یا وثیقه‌شان در میانه این نوسان لیکویید شد، بازگشت قیمت لزوماً به معنای بازگشت دارایی نبود.

یک سقوط، چند تعریف از مسئولیت

اوکی‌اکسچنج از اختلال در بخش «تبادل سریع» معاملات ریالی در فاصله ۱۹:۲۹ تا ۲۰:۱۱ خبر داد و گفت معاملات مشمول مغایرت‌گیری می‌شوند. این توضیح با روایت صرافی‌هایی که اختلال فنی خود را رد کردند، تفاوت دارد. نوبیتکس در اطلاعیه نخست، نوسان قیمت و توقف موقت برداشت ریالی و رمزارزی را تایید کرد، اما وقوع اختلال در موتور معاملات را صریحا نپذیرفت. در اطلاعیه بعدی، از بازگرداندن موقعیت‌های تعهدی مشمول که در قیمتی پایین‌تر از قیمت عادلانه با مبنای تتر ۲۵۰ هزار تومانی لیکویید شده‌اند و نیز وثیقه‌های مشمول خدمات وام خبر داد.

والکس ابتدا منشا نوسان را در صرافی‌های دیگر دانست و تاکید کرد سامانه معاملاتی‌اش دچار اختلال نشده است. در اطلاعیه تکمیلی، اعلام کرد زیان لیکوییدیشن‌های مشمول در خدمات «سکو» و معاملات تعهدی، در قیمت‌های پایین‌تر از حدود ۲۴۸ هزار تومان، از منابع شرکت پرداخت می‌شود. والکس هم‌زمان تصریح کرد که معاملات انجام‌شده معتبر و نهایی‌اند و هیچ معامله‌ای ابطال نخواهد شد. این صرافی سپس اعلام کرد پرداخت به حساب کاربران مشمول به پایان رسیده است؛ میزان پرداخت‌ها و تحقق آن برای همه مشمولان به‌طور مستقل مشخص نیست.

تبدیل از جبران خودکار معاملات ناخواسته زیان‌بار زیر ۲۵۰ هزار تومان خبر داد و بیت۲۴ نیز برنامه‌ای برای جبران زیان فروش‌های مشمول زیر این نرخ اعلام کرد. در مقابل، آبان‌تتر اعلام کرد نوسان از بازارهای دیگر به این صرافی منتقل شده، دامنه افت در آن محدودتر بوده و زیرساخت معاملاتی‌اش پایدار مانده است. در اطلاعیه بررسی‌شده آبان‌تتر، وعده مشخصی برای جبران خسارت دیده نمی‌شود؛ این البته به معنای اثبات نبود زیان یا رد هرگونه اقدام بعدی نیست.

اگر معامله معتبر است، چرا خسارت دارد؟

در بازاری مبتنی بر دفتر سفارش، قیمت از برخورد سفارش‌های خرید و فروش شکل می‌گیرد. اگر فروشنده‌ای حاضر شود تتر را در قیمت پایین بفروشد و خریداری در همان قیمت سفارش داشته باشد، معامله ممکن است مطابق قواعد سامانه اجرا شده باشد؛ حتی اگر بلافاصله پس از آن، قیمت به محدوده بالاتری برگردد. اما «اجرای درست سفارش» همان «وجود نقدشوندگی کافی» نیست. ممکن است موتور معاملات بدون نقص کار کند و در لحظه فشار فروش، خریدار کافی نزدیک به قیمت پیشین وجود نداشته باشد.

از این منظر، پرداخت خسارت لزوما به معنای پذیرش خطای فنی نیست. صرافی می‌تواند برای حمایت از مشتری، حفظ اعتماد یا اجرای تعهد قراردادی اقدام کند. داوطلبانه خواندن این پرداخت هم به‌تنهایی درباره کفایت سازوکارهای مدیریت ریسک چیزی ثابت نمی‌کند. پاسخ حقوقی به مسئولیت پلتفرم به شرایط استفاده، نوع سفارش، نحوه اجرای معامله و تعهدات اعلام‌شده پیش از بحران بستگی دارد.

انتخاب قیمت مرجع، ابهام مهم دیگری است. چرا بعضی صرافی‌ها ۲۵۰ هزار تومان و والکس حدود ۲۴۸ هزار تومان را مبنای جبران خسارت قرار داده‌اند؟ «قیمت منصفانه» در این اطلاعیه‌ها یک معیار اعلام‌شده از سوی شرکت‌هاست، نه نرخ واحدی که اعتبار همه معاملات را تعیین کند. هنوز روشن نیست این معیارها از پیش در قواعد معاملات تعریف شده بودند یا پس از حادثه انتخاب شدند. همچنین مشخص نیست زیان کسانی که بالاتر از این مرزها معامله کرده‌اند چگونه بررسی می‌شود.

موضوع دیگر، حقوق طرف مقابل معامله است. فروش تتر در قیمت پایین، معمولا خریداری هم در سمت دیگر داشته است. ابطال یا تغییر قیمت معامله می‌تواند حقوق آن خریدار را هم تحت تاثیر قرار دهد؛ اما پرداخت خسارت از منابع شرکت، بدون برگشت معامله، سازوکار متفاوتی دارد. تفاوت این دو روش فقط فنی نیست؛ تعیین می‌کند هزینه اصلاح رویداد بر دوش چه کسی می‌افتد.

در سقوط ۱۰ اکتبر ۲۰۲۵، قیمت استیبل‌کوین USDe در بایننس تا حدود ۶۵ سنت پایین آمد؛ افتی که در سایر بازارها به همان شدت نبود. بایننس ضمن تاکید بر فعال ماندن موتور اصلی معاملات، اختلال کوتاه در انتقال داخلی دارایی و انحراف شاخص قیمت برخی وثیقه‌ها را پذیرفت و اعلام کرد حدود ۲۸۳ میلیون دلار به کاربران مشمول خسارت پرداخت کرده است. این حادثه با بازار تتر/تومان ایران یکسان نیست، اما نشان می‌دهد سقوط ناشی از شرایط عمومی بازار و مسئولیت اختصاصی پلتفرم می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند.

چرا آربیتراژ اختلاف قیمت را از میان نبرد؟

بازار تتر در ایران شبکه‌ای از صرافی‌های جداگانه است که معامله‌گران و گاه تامین‌کنندگان نقدشوندگی مشترک دارند. اگر تتر در یک صرافی بسیار ارزان‌تر از دیگری معامله شود، انتظار می‌رود آربیتراژگران در بازار ارزان بخرند و در بازار گران بفروشند و اختلاف را کاهش دهند. اما وجود اختلاف قیمت، به معنای امکان معامله فوری و بدون ریسک نیست.

آربیتراژگر برای استفاده از یک نوسان چنددقیقه‌ای باید از قبل در هر دو بازار موجودی و دسترسی معاملاتی داشته باشد. محدودیت واریز و برداشت، زمان تسویه، هزینه جابه‌جایی، ظرفیت دفتر سفارش و احتمال تغییر قیمت میان دو معامله می‌تواند فرصت ظاهری را از بین ببرد. حتی ربات‌های فعال در چند صرافی نیز در شرایط نامطمئن ممکن است سفارش‌هایشان را محدود کنند. بنابراین سرایت ناقص یا کند نوسان، به‌خودی‌خود نشانه دست‌کاری قیمت یا قطع ارتباط بازارها نیست.

از طرف دیگر، افت کمتر قیمت در یک صرافی نیز تفسیر واحدی ندارد. ممکن است خریداران بیشتری نزدیک نرخ پیشین حاضر بوده باشند، فشار فروش کمتری به آن بازار رسیده باشد یا قواعد کنترل ریسک و نوع سفارش‌های کاربران متفاوت بوده باشد. بازار کم‌عمق در برابر فشار فروش یکسان معمولا آسیب‌پذیرتر است؛ پس از یک کف قیمت بالاتر نمی‌توان نتیجه گرفت که آن صرافی الزاما عمق کمتری داشته یا قیمت را به‌طور مصنوعی نگه داشته است.

بازارساز، بیمه‌گر زیان کاربران نیست

یکی از توضیح‌های ممکن برای افت محدودتر قیمت، حضور فعال‌تر بازارساز است. بازارساز با قرار دادن سفارش خرید در برابر موج فروش، بخشی از عرضه را جذب می‌کند. این اقدام لزوماً با زیان همراه نیست: خرید در قیمت پایین و فروش پس از بازگشت می‌تواند سودآور باشد، اما اگر افت ادامه یابد، نگهداری همان دارایی ممکن است زیان سنگینی به بار آورد. بازارسازی فعالیتی همراه با ریسک است و سود تضمین‌شده‌ای ندارد؛ وظیفه‌اش هم حفظ قیمت به هر بهایی نیست.

اگر پلتفرم یا بازارساز وابسته به آن هنگام بحران نقدشوندگی فراهم کرده باشد، این مداخله در جریان اجرای سفارش‌ها رخ می‌دهد و می‌تواند دامنه افت را تغییر دهد. اما جبران خسارت پس از بحران، پرداختی به گروهی از کاربران بر اساس معیارهای انتخاب‌شده است؛ حتی وقتی معامله اصلی پابرجا می‌ماند. این دو اقدام ممکن است هر دو برای حفظ اعتماد مشتریان مفید باشند، اما از نظر زمان، هزینه، دریافت‌کنندگان منفعت و توزیع ریسک یکسان نیستند.

داده عمومی کافی برای سنجش نقش و سود و زیان بازارسازهای هر صرافی منتشر نشده است. تفاوت رفتار صرافی‌ها نقطه آغاز پرسش است، نه پاسخ آن.

محدودیت نمایش نمودار قیمت تتر/تومان نیز بخشی از زمینه این رخداد بود. از مهرماه، شماری از صرافی‌ها براساس الزامات اعلام‌شده بانک مرکزی و نهادهای ناظر، نمایش نمودار را متوقف یا محدود کردند و معاملات شبانه نیز با محدودیت مواجه شد. این تصمیم‌ها پیش از سقوط ۱۹ آبان اعلام شده بودند؛ حذف نمودار هم به معنای توقف معامله نیست. شواهدی برای نسبت دادن سقوط به این تصمیم وجود ندارد، اما محدود شدن دسترسی کاربران به روند تاریخی قیمت می‌تواند ارزیابی نوسان و مدیریت ریسک را دشوارتر کند؛ به‌ویژه وقتی قیمت در صرافی‌ها یکسان نیست.

قیمت برگشت؛ حساب مسئولیت هنوز باز است

برای داوری درباره این حادثه، انتشار کف قیمت هر صرافی کافی نیست. باید مشخص شود آن کف مربوط به معامله واقعی بوده یا قیمت پیشنهادی، چه حجمی در آن نرخ دادوستد شده، پیش و پس از سقوط چه میزان سفارش خرید در دفتر سفارش وجود داشته و ابزارهای کنترل ریسک چه زمانی فعال شده‌اند. درباره جبران خسارت نیز تعداد کاربران مشمول، مجموع مبالغ پرداختی، نحوه رسیدگی به معاملات نقدی و تعهدی و مبنای انتخاب قیمت مرجع روشن نیست.

سقوط تتر ممکن است در برخی بازارها بدون اختلال موتور معاملات رخ داده باشد و با این حال، ضعف نقدشوندگی یا ناکافی بودن قواعد مدیریت ریسک را آشکار کرده باشد؛ همان‌طور که پرداخت خسارت ممکن است تصمیمی فراتر از تکلیف قراردادی باشد. تا زمانی که داده‌های معاملاتی و قواعد از پیش تعیین‌شده منتشر نشوند، نمی‌توان عملکرد صرافی‌ها را صرفاً براساس کف قیمت یا وعده‌های جبران خسارت مقایسه کرد. پرسش اصلی پس از این ریزش دیگر فقط این نیست که چه کسی چقدر خسارت داده است؛ این است که زیان در لحظه بحران چگونه میان معامله‌گر، بازارساز و پلتفرم توزیع شده و برای شوک بعدی چه قاعده روشنی وجود دارد.

[author title=”نويسنده” image=”https://soroosheamniyat.ir/wp-content/uploads/2025/03/68ce8398-24e3-40b3-8f1a-cd664029e334.png”]مسعود اسدپور کارشناس امنيت وخبرنگار پايگاه خبري سروش امنيت[/author]
منبع : پيوست

پویش #دو_درجه_کمتر